Varikosel Nedir? Belirtileri, Tanı Yöntemleri ve Tedavi Seçenekleri

Varikosel Nedir?

Varikosel, testislerden kirli kanı kalbe doğru taşıyan toplardamarların (pampiniform venöz pleksus) anormal biçimde genişlemesi ve bu kanın testis bölgesinde göllenip birikmesi sonucu gelişen bir durumdur. Bacaklardaki varise benzer bir mekanizmayla oluşmakta, ancak bu kez testis çevresindeki damarları etkilemektedir.

Erişkin erkeklerin yaklaşık yüzde on beşinde varikosel saptanabilmektedir. Çocuk sahibi olmakta güçlük yaşayan çiftlerde bu oran yüzde kırk beş ile elliye kadar yükselebilmektedir. Bu oran, varikoseli erkek kısırlığının en sık görülen ve cerrahi yolla düzeltilebilir nedenlerinden biri konumuna taşımaktadır. Varikosel en sık sol tarafta görülmekte; bir bölümünde ise her iki tarafı birden etkileyebilmektedir.

Varikosel Neden Oluşur?

Varikoselin kesin nedeni tam olarak aydınlatılamamış olmakla birlikte, testisten kalbe doğru kirli kanı taşıyan toplardamarlardaki kapakçıkların işlev bozukluğunun etkili olduğu düşünülmektedir. Kapakçıklar yeterince çalışmadığında kan geriye kaçmakta, damarlar bu basıncın altında zamanla genişlemektedir.

Sol tarafın daha sık etkilenmesinin, sol testis toplardamarının sağ tarafa göre anatomik olarak daha uzun ve dik bir seyir izlemesine bağlı olduğu değerlendirilmektedir. Uzun süre ayakta durulan meslekler (öğretmen, güvenlik görevlisi, tezgahtar gibi), kronik ıkınma gerektiren durumlar ve karın içi basıncın artışına yol açan faktörler de varikosel oluşumunu kolaylaştırabilmektedir.

Varikosel Belirtileri Nelerdir?

Varikosel sessiz seyreden ya da belirgin şikayetlere yol açan bir tablo olarak karşımıza çıkabilmektedir. Her erkekte aynı belirtiler görülmemektedir.

Ağrı ve Rahatsızlık Belirtileri

• Sol testiste donuk, sızlayıcı, ağırlık hissi veren ağrı en sık görülen şikayettir
• Uzun süre ayakta kalmak, ağır egzersiz veya cinsel ilişki sonrasında ağrı artabilmektedir
• Uzanmak ve dinlenmekle ağrının hafiflemesi tipik bir özelliktir
• Kasık bölgesine yayılan rahatsızlık hissi oluşabilmektedir
• Sıcak havalarda belirtilerin belirginleştiği bildirilebilmektedir

Fiziksel Bulgular

• Testis torbasında (skrotal bölgede) solucan görünümünde damar kabarıklıkları fark edilebilmektedir
• Varikosel bulunan testis zamanla karşı tarafa göre küçülebilmektedir (testis atrofisi)
• İleri derecedeki varikoselde damarlar gözle görülebilmektedir

Üreme ile İlgili Bulgular

• Sperm sayısında azalma (oligospermi) görülebilmektedir
• Sperm hareketliliğinde (motilite) bozulma saptanabilmektedir
• Sperm şekil bozuklukları (morfoloji) artabilmektedir
• Çocuk sahibi olmakta güçlük yaşanabilmektedir

Varikoselin Testis Üzerindeki Etkileri

Varikosel iki temel mekanizma üzerinden testisi olumsuz etkileyebilmektedir:

Testis Sıcaklığının Artması

Sağlıklı sperm üretimi için testislerin vücut sıcaklığından birkaç derece daha düşük bir ortamda bulunması gerekmektedir. Genişlemiş damarların oluşturduğu kan göllenme, testis çevresinde ısı artışına yol açmaktadır. Bu ısı artışı sperm üretimini ve kalitesini olumsuz etkileyebilmektedir.

Toksik Maddelerin Birikmesi

Geriye akan kirli kanda böbrek üstü bezinden ve böbrekten gelen toksik maddelerin testiste biriktiği ve sperm üretimini bozan bir ortam oluşturduğu değerlendirilmektedir.

Varikosel Dereceleri

Fizik muayene bulgularına göre varikosel üç dereceye ayrılmaktadır. Bu sınıflama, tedavi kararını doğrudan etkilemektedir.

Ayrıca ultrasonografide saptanıp fizik muayenede hissedilemeyen, "subklinik varikosel" olarak adlandırılan bir grup da bulunmaktadır. Subklinik varikoselde tedavi endikasyonu tartışmalı olup klinisyen değerlendirmesi gerekmektedir.

Varikosel Tanı Yöntemleri

Fizik Muayene

Varikosel tanısında altın standart fizik muayenedir. Hasta ayakta iken, dinlenme ve valsalva (ıkınma) pozisyonlarında skrotum değerlendirilmektedir. Yalnızca ultrason bulgusuna dayanarak varikosel tanısı konması ve tedavi kararı verilmesi doğru bir yaklaşım olarak kabul edilmemektedir; muayene esas olmak zorundadır.

Skrotal Doppler Ultrasonografi

Tanıyı desteklemek, testis hacimlerini ölçmek ve kan akımını değerlendirmek amacıyla kullanılmaktadır. İç spermatik venin dinlenme halinde 3 mm ve üzerinde olması ile valsalva sırasında 1 saniyeden uzun süreli geriye kan akışı saptanması patolojik kabul edilmektedir. Ultrasonografi ayrıca eşlik eden testis patolojilerini araştırmada da değer taşımaktadır.

Semen Analizi (Spermiogram)

Varikosel tanısı konulan olgularda sperm sayısı, hareketliliği ve morfolojisini değerlendirmek için spermiogram istenmelidir. Spermiogram bulguları ameliyat kararında belirleyici rol oynamaktadır.

Hormonal Değerlendirme

Gerekli görülen olgularda testosteron, FSH ve LH düzeyleri değerlendirilebilmektedir.

Varikosel Tedavi Yöntemleri

Her varikosel tedavi gerektirmeyebilir. Tedavi kararı; varikosel derecesi, şikayetlerin varlığı ve yoğunluğu, sperm parametreleri ve çocuk sahibi olma isteği gibi faktörler birlikte değerlendirilerek üroloji uzmanı tarafından verilmektedir.

Tedavi Gerekmeyebilecek Durumlar

• Belirti vermeyen, düşük dereceli varikosel
• Normal semen analizi sonuçları
• Çocuk sahibi olma isteği bulunmayan olgular
• Testis hacmi normal olan genç erkekler

Bu olgularda düzenli üroloji takibi ile izlem yeterli olabilmektedir.

Cerrahi Tedavi — Varikoselektomi

Varikosel tedavisinin temeli cerrahidir. Temel prensip genişlemiş toplardamarların bağlanarak kan akışının engellenmesidir. Günümüzde tedavide tercih edilen yöntem mikrocerrahi varikoselektomidir.

Mikrocerrahi Varikoselektomi (Subinguinal Mikrocerrahi)

Kasık bölgesinin hemen altından yaklaşık 2-3 cm'lik küçük bir kesi yapılmaktadır. Operasyon mikroskobu yardımıyla en ince toplardamarlar bile güvenle seçilip bağlanabilmektedir. Bu yöntemde aynı zamanda testisi besleyen atar damarlar (arterler) ve lenfatik damarlar korunmaktadır.

• Lenfatik damarların korunması sayesinde ameliyat sonrası hidrosel (sıvı birikimi) gelişme riski belirgin biçimde azalmaktadır
• Diğer yöntemlere kıyasla tekrarlama (nüks) oranı en düşük yöntem olarak değerlendirilmektedir
• Hastanede yatış süresi çoğunlukla 1 gün ya da aynı gün taburculuk şeklindedir
• Ameliyat süresi yaklaşık 20-40 dakikadır

Açık Varikoselektomi (Palomo Tekniği)

Mikroskopsuz yapılan daha eski bir tekniktir. Nüks oranı mikrocerrahi yönteme kıyasla daha yüksek olabilmektedir. Günümüzde tercih sıralamasında gerilemiştir.

Laparoskopik Varikoselektomi

Karından yapılan küçük kesiler aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Her iki taraflı varikosel olgularında avantaj sağlayabilmektedir. Ancak genel anestezi gerektirmesi ve mikrocerrahi teknikle kıyaslandığında daha yüksek nüks oranlarının bildirilmesi nedeniyle sınırlı tercih görmektedir.

Embolizasyon (Perkütan Venöz Embolizasyon)

Girişimsel radyoloji tarafından uygulanan, kasıktan girilerek damarın içine tıkayıcı madde enjeksiyonuna dayanan bir yöntemdir. Cerrahi gerektirmemektedir; ancak tekrarlama oranının cerrahi yöntemlere göre yüksek olabileceği bildirilmektedir. Seçilmiş olgularda değerlendirilebilmektedir.

Varikosel Ameliyatı Sonrası İyileşme Süreci

• Ameliyat günü ya da ertesi günü taburculuk mümkün olabilmektedir
• 2-3 gün içinde günlük hafif aktivitelere dönülebilmektedir
• Rutin iş hayatına yaklaşık 1 hafta içinde dönülebilmektedir
• Ağır egzersiz ve spor aktiviteleri için 4-6 hafta beklenmesi önerilebilmektedir
• Testis bölgesini destekleyen iç çamaşır kullanımı iyileşme sürecine katkı sağlayabilmektedir
• Ameliyat sonrası sperm analizi genellikle 3. ayda planlanmaktadır; sperm parametrelerindeki iyileşme 3-6 ay içinde değerlendirilebilmektedir

Varikosel ve Erkek Kısırlığı

Varikosel, erkek kısırlığının tedavi edilebilir en sık nedenlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Uygun hasta seçimi yapılan olgularda mikrocerrahi varikoselektomi sonrasında sperm sayısı ve hareketliliğinde iyileşme görülebilmektedir. Uluslararası üroloji klavuzları; klinik olarak saptanabilir varikoseli olan, semen parametrelerinde bozulma bulunan ve doğal yolla çocuk sahibi olmayı hedefleyen çiftlerde cerrahi tedaviyi önermektedir.

Ancak her varikosel ameliyatının gebelikle sonuçlanacağını önceden söylemek mümkün değildir. Tedavi başarısı; varikoselin derecesi, sperm parametrelerinin başlangıç değerleri, erkeğin yaşı ve eşin üreme sağlığı gibi birçok faktöre bağlıdır. Bu nedenle beklentilerin gerçekçi biçimde değerlendirilmesi için çiftin birlikte üroloji uzmanıyla görüşmesi önerilmektedir.

Sık Sorulan Sorular

Tanı / Belirti Soruları

Varikosel kendiliğinden düzelir mi?

Varikosel kronik ve ilerleyici bir yapısal sorun olup kendiliğinden geçmesi beklenmemektedir. Belirti vermeyen hafif olgularda zaman içinde sperm parametrelerinde bozulma ve testis hacminde küçülme görülebileceğinden düzenli üroloji takibi önerilmektedir. Kısırlık ya da belirgin ağrı söz konusuysa tedavi planlanabilmektedir.

Her varikoselin ameliyat edilmesi gerekir mi?

Hayır. Tedavi endikasyonu; varikoselin derecesi, şikayetlerin varlığı, semen analizi sonuçları ve çocuk sahibi olma isteğine göre değişmektedir. Belirti vermeyen ve normal spermiogram değerlerine sahip olgularda genellikle izlem yeterli olmaktadır. Kararın bireysel değerlendirmeyle üroloji uzmanı tarafından verilmesi önerilmektedir.

Tedavi / Süreç Soruları

Varikosel ameliyatı sonrası gebelik ne zaman gerçekleşebilir?

Sperm parametrelerindeki iyileşme ameliyattan 3-6 ay sonra değerlendirilebilmektedir; ancak sperm üretim döngüsü dikkate alındığında tam değerlendirme için 6 aya kadar beklenmesi önerilebilmektedir. Klinisyenler doğal yolla gebeliklerin büyük bölümünün ilk 6-12 ay içinde gerçekleşebildiğini bildirmektedir. Her hastada süreç bireysel farklılık gösterebilmektedir.

Varikosel ameliyatı ne kadar sürer?

Mikrocerrahi varikoselektomi genellikle 20-40 dakika sürmektedir. Varikoselin tek ya da çift taraflı olması, derecesi ve cerrahın kullandığı tekniğe göre süre değişebilmektedir. Genel ya da spinal anestezi uygulanabilmektedir.

Pratik Sorular

Varikosel hangi testis boyutunda ameliyat edilmeli?

Testis hacmindeki belirgin küçülme (kontralateral testise kıyasla yüzde yirmi ya da daha fazla volüm kaybı) ameliyat endikasyonları arasında yer almaktadır. Bu durum özellikle adölesan yaş grubunda testis gelişimini korumak açısından önem kazanmaktadır. Kesin karar; klinik bulgular, semen parametreleri ve hastanın yaşı birlikte değerlendirilerek verilmektedir.

Sonuç / Beklenti Soruları

Varikosel ameliyatı sperm değerlerini kesinlikle düzeltir mi?

Uygun hasta seçimi yapılan olgularda ameliyat sonrasında sperm sayısı ve hareketliliğinde iyileşme görülebilmektedir. Ancak her hastada aynı düzeyde iyileşme gerçekleşmeyebilmektedir. Morfolojideki düzelme sayı ve motiliteye kıyasla daha sınırlı kalabilmektedir. Sonuçlar; varikoselin derecesi, başlangıç sperm parametreleri ve bireysel faktörlere bağlı olarak değişmektedir.

Varikosel tekrarlayabilir mi?

Mikrocerrahi yöntemle yapılan varikoselektomide tekrarlama (nüks) oranı diğer yöntemlere kıyasla belirgin biçimde düşük olmakla birlikte, sıfır değildir. Ameliyat sonrası düzenli üroloji kontrolü ve sperm analizi takibi önerilmektedir.

Doğru Tanı ve Tedavi İçin Uzman Görüşü Alın

Varikosel, erken dönemde fark edilip uygun olgularda tedavi edildiğinde hem ağrı şikayetlerini giderebilen hem de üreme potansiyeli üzerinde olumlu etki yaratabilecek önemli bir ürolojik durumdur. Testis ağrısı, dolgunluk hissi ya da çocuk sahibi olmakta güçlük yaşayan erkeklerin bir üroloji uzmanı tarafından değerlendirilmesi; fizik muayene, doppler ultrasonografi ve semen analizi ile kapsamlı bir değerlendirme yapılması önerilmektedir.